Kış aylarında akşam saatlerinde doğu yönüne baktığınızda rahatlıkla görebileceğiniz Avcı Takımyıldızı’nın (Orion) kırmızı süperdev yıldızı Betelgöz (Betelgeuse), son yıllarda bilim insanlarının ve bilimseverlerin yakından takibinde.
Betelgöz, 2019 yılının sonlarına doğru alışılmadık biçimde kararmış, parlaklığında çıplak gözle dahi ayırt edilebilecek bir azalma gözlemlenmişti. “Büyük Kararma” (The Great Dimming) olarak adlandırılan bu olay, yıldızın süpernova patlamasına yaklaşıyor olabileceği yönünde spekülasyonlara yol açmıştı. Dünyadan çıplak gözle izlenebilecek bir süpernova patlamasına tanıklık etmek kim istemez?
Ancak ilerleyen yıllarda NASA’nın Hubble Uzay Teleskobu ile yapılan incelemeler bu kararmanın yıldızın bir tür “hapşırığı” olduğunu ortaya koydu. Yıldızın yüzeyinden fırlatılan devasa bir plazma kütlesi, dışarı çıktıkça soğuyarak bir toz bulutu oluşturmuş ve yıldızın ışığını aylar boyunca perdelemişti. Bu olay, dev yıldızların nasıl kütle kaybettiğini anlamak açısından kritik bir dönüm noktası oldu. Bu “hapşırık” dışında, yıldızın parlaklığındaki 2.100 günlük gizemli bir döngü daha vardı ve bu bilim insanlarının kafasını karıştırmaya devam ediyordu.
Ocak 2026’da yayınlanan yeni bulgular, Betelgöz ile ilgili yıllardır süregelen bu büyük gizemi aydınlattı. Hubble Uzay Teleskobu ve yer tabanlı gözlemevlerinden elde edilen veriler, Betelgöz’ün aslında yalnız olmadığını, gizli bir eşlikçi yıldıza sahip olduğunu kesin olarak kanıtladı. Bu eşlikçi yıldıza “Siwarha” adı verildi. Siwarha, Betelgöz’ün genişlemiş dış atmosferinin içinde hareket ederken arkasında yoğun bir gaz izi bırakmaktadır. Tıpkı suda ilerleyen bir teknenin arkasında oluşturduğu dalgalanma gibi, bu eşlikçi yıldız da Betelgöz’ün atmosferinde bir çalkantı yaratmaktadır. Bilim insanları uzun zamandır Betelgöz’ün parlaklığında iki farklı değişim periyodu gözlemliyordu: Yıldızın kendi iç nabız atışından kaynaklanan 400 günlük döngü ve sebebi bilinmeyen 2.100 günlük ikincil periyot. Yeni bulgular, bu uzun periyodun Siwarha’nın yörünge hareketinden kaynaklandığını ispatladı. Hubble, eşlikçi yıldızın her 6 yılda bir Betelgöz’ün önünden geçişi sırasında ışık spektrumunda (renk değişimlerinde) ve atmosferik gazların hızında meydana gelen değişimleri saptayarak oluşturulan teorik modeli doğruladı.
Bu keşif, Betelgöz gibi süperdev yıldızların nasıl evrimleştiğini, madde kaybettiğini ve nihayetinde bir süpernova olarak nasıl patladığını anlamak için kritik bir öneme sahiptir. Bilim insanları, bu eşlikçi yıldızın etkisiyle dev yıldızların dış katmanlarını nasıl uzaya savurduğunu artık çok daha net görebiliyorlar. Şu anda Betelgöz, Dünya’dan bakıldığında eşlikçi yıldızını gölgelemektedir. Ancak astronomlar şimdiden Siwarha’nın bir sonraki “ortaya çıkışı” olan 2027 yılı için yeni gözlemler planlamaya başladılar.
Kaynaklar:
NASA (2026, 5 Ocak). NASA Hubble helps detect ‘wake’ of Betelgeuse’s elusive companion star. NASA Science. https://science.nasa.gov/missions/hubble/nasa-hubble-helps-detect-wake-of-betelgeuses-elusive-companion-star/
NASA (t.y.). Hubble images the star Betelgeuse: Location and size. NASA Science. https://science.nasa.gov/image-detail/betelgeuse-location-and-size/
Ridgeway, B. (2024, 6 Eylül). Betelgeuse! Betelgeuse! Betelgeuse! Stargazers won’t see ghosts but supergiant star for spooky season. NASA Watch the Skies Blog. https://www.nasa.gov/blogs/watch-the-skies/2024/09/06/betelgeuse-betelgeuse-betelgeuse-stargazers-wont-see-ghosts-but-supergiant-star-for-spooky-season/
