Merhaba,
Bu hafta Plüton’un ötesinde keşfedilen bir gök cismiyle başlıyoruz. Güneş Sistemi’nin cüce gezegenlerine bir yenisi eklenebilir. Ardından, dışarıdan bakıldığında tepki vermeyen hastaların beyin sinyalleriyle bir sesi değiştirebildiği araştırmaya geçiyoruz.
Beyinle ilgili iki haberimiz daha var. Şizofreninin farklı belirtileriyle bağlantılı bir beyin ritmi ve beyindeki çok zayıf manyetik alanları ölçmek için geliştirilen daha basit bir sensör tasarımı. Son olarak, aspirinin belirli bir grupta daha düşük demans riskiyle ilişkili bulunduğu araştırmaya bakıyoruz. Bu bulgunun yanında artan kanama riski de var.
🍎 Öğretmenin notu bölümlerinde ise sonuçlara nasıl ulaşıldığını konuşuyoruz. Uzaktaki bir gök cisminin boyutunu nasıl tahmin ediyoruz? Bir beyin sinyali, bilinç hakkında bize ne söylüyor? Bir ilacın yalnızca belirli bir grupta görülen faydasını nasıl yorumlamalıyız?
🔭 UZAY
Güneş Sistemi’nin 6. cüce gezegeni bulunmuş olabilir 🪐
▪️ Vera C. Rubin Gözlemevi’nin ilk verilerinde, Plüton’un ötesinde büyük ve parlak bir gök cismi bulundu. Cismin adı 2026 ED138. Cisim, Güneş’e yaklaşık 46 astronomik birim uzaklıkta. Başka bir deyişle, Güneş’e olan uzaklığı Dünya’nınkinin yaklaşık 46 katı.
▪️ Rubin, bu cismi Mart–Temmuz 2026 arasında 20 ayrı gecede toplam 30 kez görüntüledi. Araştırmacılar, Dark Energy Camera arşivini tarayarak cismin 2016’ya kadar uzanan eski görüntülerini de buldu. Yörüngesi, Güneş Sistemi’nin ana düzlemine göre yaklaşık 25 derece eğik. Bu eğim, geçmişte Neptün’ün kütleçekiminden etkilenmiş olabileceğine işaret ediyor.
▪️ Parlaklığından yola çıkılarak çapının 600–1.500 kilometre arasında olduğu tahmin ediliyor. Bu büyüklükte bir cisim, kendi kütleçekiminin etkisiyle yaklaşık küresel bir biçim almış olabilir. Cüce gezegen olarak kabul edilirse Plüton, Ceres, Eris, Haumea ve Makemake’in yanına eklenecek. Şimdilik aday olarak değerlendiriliyor. Boyutunu daha iyi belirlemek için James Webb Uzay Teleskobu gibi araçlarla kızılötesi gözlemler yapılması gerekiyor.
🍎 Öğretmenin notu: Teleskopla ölçülen görünür parlaklık, cismin boyutunun yanı sıra yüzeyinin Güneş ışığını yansıtma oranına, yani albedosuna bağlıdır. Cismin Güneş’e ve gözlemciye uzaklığı hesaba katıldığında bile, aynı parlaklık farklı boyut ve albedo değerleriyle açıklanabilir. Büyük ve az yansıtıcı bir cisim, küçük ve çok yansıtıcı bir cisimle aynı parlaklıkta görünebilir. Bu nedenle yüzeyin albedosu bilinmeden, yalnızca görünür parlaklıktan kesin bir çap belirlenemez. Çap tahmininin 600–1.500 kilometre gibi geniş bir aralıkta kalması bu belirsizlikle ilişkilidir. Cismin yaydığı ısıl kızılötesi ışınımın ölçülmesi, yansıyan ışığa ilişkin verilerle birlikte değerlendirilerek çapın ve albedonun daha dar aralıklarda tahmin edilmesini sağlayabilir.
📌 NOIRLab duyurusu, 27 Ekim 2026
🔗 GeekWire’ın keşfe ilişkin haberi
🧠 BEYİN & SAĞLIK
Bilinci kapalı sanılan hastalar, düşünceyle bir sesi kontrol edebildi 🎧
▪️ Columbia Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden Jan Claassen liderliğindeki ekip, akut beyin hasarı nedeniyle yoğun bakımda yatan 41 hastayla çalıştı. Bu hastalar, kendilerinden istenenleri yaptıklarını dışarıdan gözlenebilir bir hareketle gösteremiyordu. Ekip, kafa derisine yerleştirilen EEG elektrotlarıyla beyin etkinliğini kaydetti ve bu sinyalleri bir bilgisayara aktardı.
▪️ Hastalardan, ellerini açıp kapattıklarını hayal etmeleri istendi. Sistem, bu sırada oluşan beyin sinyallerini kulaklıktan verilen bir bip sesine dönüştürüyordu. Beyin etkinliği değiştikçe ses de inceliyor veya kalınlaşıyordu. Kısa bir alıştırmanın ardından hastaların yaklaşık üçte biri, beyin sinyalleriyle sesi kontrol edebildi.
▪️ Araştırmacılar bu sonucu, iletişim kurmaya yönelik bir ilk adım olarak değerlendiriyor. Hastalar henüz sorulara anlamlı yanıtlar vermedi. Yapabildikleri, bir sesin özelliğini değiştirmekti. Sistemin yatak başında kullanılabilen bir EEG düzeneğiyle çalışması, ileride yoğun bakımlarda daha yaygın kullanılabilmesi açısından umut veriyor.
🍎 Öğretmenin notu: Bu deneyde bilinç doğrudan ölçülmüyor. Araştırmacılar, verilen komuta uygun ve tekrarlanabilir bir beyin yanıtı arıyor. Böyle bir yanıt, hastanın söyleneni anlayıp görevi yerine getirmeye çalıştığına işaret ediyor. Ancak yanıt alınamaması, hastanın kesinlikle bilinçsiz olduğunu göstermiyor. Hasta yorgun olabilir, uyuyor olabilir veya kullanılan yöntem onun beyin etkinliğini yeterince iyi yakalayamıyor olabilir. Yani bir yanıt bulmakla yanıt bulamamak, birbirinin tam tersi sonuçlara varmamızı sağlamıyor.
📌 Brain, 22 Ekim 2026
🔗 News-Medical’in araştırmaya ilişkin haberi
🔗 Makale (DOI 10.1093/brain/awag210)
Şizofreninin farklı yüzlerinin ardında tek bir beyin ritmi mi var? 🧠
▪️ McGill Üniversitesi ve Douglas Araştırma Merkezi’nden Hsi Tiana Wei ve Lena Palaniyappan’ın yer aldığı ekip, 25’i şizofreni tanılı, 25’i sağlıklı olmak üzere 50 kişinin beyin etkinliğini inceledi. Bunun için beyindeki çok zayıf manyetik alanları ölçen manyetoensefalografi (MEG) yöntemini kullandılar. Katılımcılar ses ve görüntülerle ilgili görevler yapıp bunların zamanlamasını değerlendirirken ölçümler alındı. Konuşmaları da ayrıca incelendi.
▪️ Şizofreni tanılı katılımcılarda, beta dalgaları adı verilen beyin ritmi daha zayıf ve daha yavaştı. Bu farklılık ne kadar belirginse sesleri ve görüntüleri işlemede yaşanan güçlükler, konuşmadaki dağınıklık ve klinik belirtiler de o kadar ağırdı.
▪️ Bu sonuç, birbirinden farklı görünen belirtilerin ortak bir beyin süreciyle bağlantılı olabileceğini düşündürüyor. Ancak çalışma yalnızca 50 kişiye dayanıyor. Ayrıca bu belirtilerin beyin ritmindeki değişimden kaynaklandığını göstermiyor, ikisinin birbiriyle ilişkili olduğunu ortaya koyuyor.
📌 Science Advances, 21 Ekim 2026
🔗 Makale (DOI 10.1126/sciadv.aeh5819)
Günlük bir aspirin demans riskini düşürebilir mi? Bazılarında evet, ama bir bedeli var 💊
▪️ Monash Üniversitesi’nden Peter Fransquet ve arkadaşları, Avustralya ve ABD’de 13.500’den fazla sağlıklı yaşlı yetişkinin katıldığı bir aspirin araştırmasının verilerini yeniden inceledi. Bu araştırmada bazı katılımcılar düşük doz aspirin, bazıları ise etken madde içermeyen plasebo almıştı.
▪️ Araştırmacılar, katılımcıları trombosit sayısıyla ilişkili genetik özelliklerine göre gruplandırdı. Trombositler, kanın pıhtılaşmasında görev alan hücre parçacıkları. Çok sayıda genetik varyantın etkisini bir araya getirerek her katılımcı için bir poligenik skor hesapladılar.
▪️ Genetik skoru en yüksek %20’lik dilimde yer alan katılımcılar arasında, aspirin kullananların yaklaşık %1’inde, plasebo alanların ise %3,3’ünde demans gelişti. Diğer katılımcılarda aspirin ve plasebo grupları arasında demans gelişme riski açısından belirgin bir fark saptanmadı.
▪️ Ancak aynı genetik grupta, aspirin kullananlarda ciddi kanama yaklaşık iki kat daha sık görüldü. Dolayısıyla demans riskindeki azalma, artan kanama riskiyle birlikte değerlendirilmeli. Bu bulgu, demansı önlemek amacıyla aspirin kullanımını önermek için yeterli değil. Sonucun, bu genetik profile sahip katılımcılarla yürütülecek yeni çalışmalarda doğrulanması gerekiyor.
📌 Alzheimer’s & Dementia, 24 Eylül 2026
🔗 ScienceAlert’in araştırmaya ilişkin haberi
🔗 Makale (DOI 10.1002/alz.71817)
⚛️ FİZİK & TEKNOLOJİ
Beynin fısıltısını duyan kuantum sensörü sadeleşti 🧲
▪️ Beyindeki sinir hücrelerinin etkinliği, son derece zayıf manyetik alanlar oluşturur. MEG sistemlerinde bu alanları ölçmek için SQUID adı verilen süperiletken kuantum sensörleri kullanılabilir. Bu tür sensörlerle çalışırken karşılaşılan sorunlardan biri, ölçülen manyetik alanın sıfır olduğu noktayı güvenilir biçimde belirlemektir.
▪️ Adelaide Üniversitesi’nden Giuseppe Tettamanzi liderliğindeki ekip, bu soruna daha sade bir tasarımla yaklaştı. Kullanılan çözümlerden biri, farklı boyutlarda yüzlerce süperiletken halkayı bir araya getirmek. Yeni tasarımda ise halkaların hepsi aynı boyutta. Araştırmacılar, bazı halkalarda Josephson eklemi adı verilen özel bağlantılara yer vermedi. Bu değişiklik, halkalar aynı boyutta olsa da devrenin farklı boyutlarda halkalar içeriyormuş gibi davranmasını sağladı.
▪️ Tasarım, çok düşük sıcaklıklarda çalıştırılan deneysel devrelerle sınandı ve patent başvurusu yapıldı. Beyin görüntüleme ve radyo frekansı algılama, olası kullanım alanları arasında. Ticari bir ürüne dönüşebilmesi için daha fazla test yapılması gerekiyor.
📌 Physical Review Applied, Ekim 2026
🔗 Newswise’da yayımlanan üniversite açıklaması
🔗 Makale (DOI 10.1103/wc1k-wxtc)
🎬 MİNERVA’DAN
Kaçırdıysanız, Tokken Neden Tatlı İsteriz? Zayıflama İlaçları (GLP-1) ve Beyindeki Ödül Devresi 🍯🧠
Ozempic, Wegovy ve Mounjaro gibi ilaçları anlatırken genellikle “daha çabuk doyuruyor” diyoruz. Peki tokken önümüze gelen baklavaya neden hâlâ uzanıyoruz? Bu ilaçlar, o isteği nasıl etkiliyor?
Son uzun videomuzda açlıkla yeme isteği arasındaki farkı, dopaminin rolünü ve beynin ödül devrelerini anlatıyoruz. Video metninin bilimsel denetimini Dr. Müge Kaya yaptı.
Bu hafta bir gök cisminin parlaklığından boyutunu tahmin ettik, bir beyin sinyalinin hastanın farkındalığı hakkında ne söyleyebileceğine baktık. Bir ilaç araştırmasında ise “fayda var” demeden önce bu faydanın kimlerde görüldüğünü ve hangi risklerle birlikte geldiğini sorduk. Bilim haberlerini anlamak, bulunan sonucu öğrenmekle başlıyor, o sonuca nasıl ulaşıldığını görmekle derinleşiyor.
Bu sayıdaki hangi araştırmayı sınıfınıza veya sohbetlerinize taşımak istersiniz? Yorumlarda buluşalım.
Yeni sayılar için bültene abone olabilir, bu sayıyı öğrencilerinizle, meslektaşlarınızla ve bilim meraklısı arkadaşlarınızla paylaşabilirsiniz. Hafta boyunca bilim anlatılarımızı Minerva Bilim YouTube kanalında da takip edebilirsiniz.
Haftaya yeni araştırmalar ve yeni sorularla görüşmek üzere! 🔭
Merve Biçmen Şenol | Minerva Bilim
