Yapay zekâ işleri hızlandırıyor ve çıktıları iyileştiriyor, ancak düşünme sürecini kullanıcıdan alıp makineye devrettiğinde öğrenmeyi zayıflatabiliyor. Bilim insanları, asıl riskin teknolojinin kendisi değil, insanın zihinsel sorumluluğunu ona bırakması olduğu konusunda uyarıyor.
Yapay zekâ araçları, özellikle metin üretme ve sorun çözme konularında günlük yaşamda giderek daha yaygın bir rol üstleniyor. Ancak araştırmacılar, bu araçların hızlı faydalarının yanında insan beyninin temel bilişsel işlevleri üzerinde potansiyel olumsuz etkiler yaratabileceği konusunda uyarılarda bulunuyor.
Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) tarafından yürütülen bir çalışma, katılımcıların ChatGPT gibi generatif AI sistemlerini kullanarak makale taslakları hazırlarken beyin etkinliğinin belirgin şekilde düştüğünü ortaya koydu. EEG (elektroensefalografi) ile ölçülen beyin aktivitesi, AI desteği olmadan yazan kişilere kıyasla daha düşük seyreden bilişsel işlem ağlarını gösterdi. Test grubundaki bireylerin kendi yazılarına ilişkin bilgileri hatırlama performansı da daha zayıf oldu.
Benzer sonuçlar başka araştırma ekiplerinden de geldi. Carnegie Mellon Üniversitesi ve Microsoft ortaklığıyla yapılan bir saha çalışmasında, haftalık olarak AI araçlarına güvenen profesyonellerin daha az eleştirel düşünme çabası gösterdiği tespit edildi. Katılımcıların AI’nin yetkinliğine duydukları güven arttıkça kendi problem çözme becerilerinde azalma işaretleri görüldü.
Eğitim bağlamında da benzer eğilimler gözlemleniyor. Oxford University Press’in (OUP) yürüttüğü bir ankette okul çağındaki öğrencilerin yaklaşık altıda biri, AI’nın okul ödevleri konusundaki yeteneklerini olumsuz etkilediğini belirtirken, dokuz kişiden dokuzu en az bir alanda – örneğin yaratıcılık veya bilgi tekrarı – fayda sağladığını söyledi. Bu sonuç, teknolojinin etkilerinin basitçe olumlu ya da olumsuz olarak sınıflandırılamayacağını gösteriyor.
Uzmanlar, bu bulguların yalnızca başlangıç niteliğinde olduğunu vurguluyor. University College London’daki eğitim ve AI araştırmacısı Prof. Wayne Holmes, “Bugün eğitimde bu araçların etkinliği, güvenliği ya da olumlu etkileri hakkında ölçeklenmiş bağımsız kanıt yok” diyerek daha kapsamlı araştırmalara duyulan ihtiyaca dikkat çekiyor.
AI geliştiren şirketler de tartışmanın farkında. OpenAI’de uluslararası eğitim lideri Jayna Devani, araçların “öğrencilerin işleri dışarıdan devretmelerini önlemek” üzere bir öğretmen veya rehber olarak kullanılması gerektiğini savunuyor. Devani’ye göre AI, özellikle kavrayış geliştirici etkileşimlerde faydalı olabilir; ancak sadece cevap verme aracı olarak kullanılmamalı.
Uzmanların ortak değerlendirmesi şöyle: AI araçları öğrenme sürecini hızlandırabilir ve bazı bilgi işleme aşamalarında yardımcı olabilir, ancak bilinçsiz ve aşırı bağımlılık bilişsel katılımı azaltabilir. Bu durum, “daha iyi çıktılar ama daha kötü öğrenme” gibi bir paradoksa işaret ediyor.
AI, insan düşüncesinin ortağı olabilir; ancak düşünme süreçlerimizi geliştirmek yerine pasifleştirme riski de taşıyor. Bu nedenle kullanıcıların araçları bilinçli ve eleştirel bir yaklaşımla kullanması gerektiği vurgulanıyor.
Kaynak: BBC News, MIT çalışmaları ve eğitim araştırmaları temelinde derlenmiştir.
